شیرین رجبی :  ذخایر خون ایران به‌طور میانگین برای ۹ روز پاسخگوی نیاز مراکز درمانی است؛ عددی که در محدوده مطلوب سازمان انتقال خون قرار می‌گیرد، اما پشت این شاخص ملی، واقعیتی پیچیده‌تر وجود دارد. از یک‌سو سالانه بین ۲.۳ تا ۲.۴ میلیون واحد خون در کشور جمع‌آوری می‌شود و از سوی دیگر تنها ۲.۷ درصد جمعیت ایران اهداکننده خون هستند. افزایش نیاز بیماران مبتلا به سرطان، تالاسمی، بیماری‌های خونی و متقاضیان جراحی، در کنار محدودیت‌های شبکه تأمین، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا ذخایر فعلی می‌توانند پاسخگوی نیاز رو به رشد نظام درمان کشور باشند؟

ذخیره ۹ روزه؛ تصویر فعلی شبکه خون‌رسانی

به گزارش آریا خبر و بر اساس اظهارات عباس صداقت، سخنگوی سازمان انتقال خون ایران، میانگین ذخایر خون و فرآورده‌های خونی کشور به حدود ۹ روز رسیده است. به گفته وی، با وجود کاهش ذخایر در برخی مناطق، وضعیت کلی کشور در محدوده سبز و مطلوب قرار دارد و درخواست مراکز درمانی از طریق شبکه ملی خون‌رسانی تأمین می‌شود. یکی از تغییرات مهم در سیاست ارزیابی ذخایر، افزایش استاندارد قابل قبول از چهار تا پنج روز به هشت تا ۱۰ روز است. این تغییر به معنای سخت‌گیرانه‌تر شدن معیار سنجش امنیت ذخایر خون است. بنابراین عددی که در سال‌های گذشته می‌توانست مطلوب تلقی شود، اکنون لزوماً نشان‌دهنده وضعیت سبز نیست. طبق اعلام سخنگوی سازمان انتقال خون، در مقطع انتشار آمار، ذخایر چهار استان کمتر از شش روز بوده و شاخص ذخیره خون تهران بیش از ۸.۵ روز اعلام شده است. با این حال، شبکه ملی خون‌رسانی امکان انتقال و مدیریت منابع میان مناطق مختلف را فراهم کرده است.

۲.۷ درصد جمعیت؛ سهم اهداکنندگان خون

یکی از مهم‌ترین شاخص‌های آماری در حوزه انتقال خون، نسبت اهداکنندگان به جمعیت کشور است. احمد قره‌باغیان، مدیرعامل سازمان انتقال خون ایران، در مهرماه ۱۴۰۵ اعلام کرد که حدود ۲.۷ درصد جمعیت کشور اهداکننده خون هستند. هدف‌گذاری سازمان، افزایش این سهم به حدود سه درصد است. فاصله ۰.۳ واحد درصدی تا این هدف، در مقیاس جمعیت کشور اهمیت قابل توجهی دارد؛ زیرا افزایش شمار اهداکنندگان می‌تواند پایداری تأمین خون را در شرایط افزایش مصرف درمانی تقویت کند. مدیرعامل سازمان انتقال خون همچنین از افزایش ذخایر کشور از حدود چهار روز در مقطع پیش از بحران جنگ رمضان به ۹ روز در پایان اسفند و ۱۲ روز در فروردین خبر داده بود. این روند، نقش مشارکت مردم در افزایش ظرفیت ذخایر را نشان می‌دهد؛ هرچند آمار ۱۲ روز مربوط به فروردین است و نباید با میانگین ۹ روز در گزارش جدید یکسان تلقی شود.

۲.۴ میلیون واحد خون؛ ظرفیت سالانه کشور

بر اساس اعلام مدیرعامل سازمان انتقال خون در خرداد ۱۴۰۵، سالانه حدود ۲.۳ تا ۲.۴ میلیون واحد خون در کشور جمع‌آوری می‌شود. این حجم، یکی از شاخص‌های اصلی فعالیت شبکه انتقال خون ایران است. در همان گزارش، فعالیت حدود ۲۳۰ مرکز جمع‌آوری خون و فرآورده‌های خونی، ۹۰ مرکز تهیه فرآورده و ۳۳ مرکز انجام آزمایش‌های غربالگری اعلام شد. همچنین بیش از ۹۰۰ مرکز درمانی دارای بانک خون در شبکه تأمین خون کشور قرار دارند. این ارقام نشان می‌دهد که تأمین خون تنها به مراجعه اهداکنندگان محدود نیست؛ جمع‌آوری، آزمایش، تفکیک فرآورده‌ها، نگهداری و توزیع به‌موقع نیز بخش مهمی از زنجیره تأمین را تشکیل می‌دهند.

سه فرآورده از یک واحد خون

هر واحد خون اهدایی می‌تواند به تولید حداقل سه فرآورده خونی برای استفاده بیماران منجر شود. این فرآورده‌ها در درمان گروه‌های مختلف بیماران، از جمله مبتلایان به سرطان، تالاسمی، اختلالات انعقادی و افرادی که تحت عمل جراحی قرار می‌گیرند، کاربرد دارند. به همین دلیل، میزان مصرف خون در کشور فقط تابع جمعیت نیست و عواملی مانند تعداد جراحی‌ها، حوادث، بیماری‌های مزمن و نیاز بیماران بستری بر آن تأثیر می‌گذارند. از سوی دیگر، فرآورده‌های خونی تاریخ مصرف محدودی دارند و برخلاف بسیاری از اقلام پزشکی نمی‌توان آنها را برای مدت طولانی ذخیره کرد. بنابراین افزایش مقطعی ذخایر، بدون استمرار اهدای خون، تضمین‌کننده امنیت تأمین در ماه‌های آینده نیست.

امنیت خون؛ از آزمایش تا توزیع

مدیرعامل سازمان انتقال خون در خرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد تمام خون‌های اهدایی از نظر هپاتیت B، هپاتیت C، اچ‌آی‌وی و سفلیس مورد آزمایش قرار می‌گیرند و تا مشخص شدن نتایج منفی، وارد چرخه مصرف نمی‌شوند. این موضوع در کنار ظرفیت مراکز غربالگری، نشان می‌دهد که شاخص تأمین خون سالم باید در کنار حجم ذخایر مورد توجه قرار گیرد.

آینده ذخایر به مشارکت مستمر وابسته است

آمارهای سازمان انتقال خون نشان می‌دهد ایران از نظر ظرفیت جمع‌آوری سالانه و میانگین ذخایر، شبکه گسترده‌ای برای تأمین خون مراکز درمانی دارد؛ اما سهم ۲.۷ درصدی اهداکنندگان از جمعیت و هدف‌گذاری سه‌درصدی، اهمیت توسعه مشارکت عمومی را برجسته می‌کند. افزایش سن جمعیت، رشد موارد سرطان و نیاز بیشتر به جراحی‌های تخصصی از جمله عواملی هستند که مدیرعامل سازمان انتقال خون درباره تأثیر آنها بر تقاضای آینده خون هشدار داده است. در چنین شرایطی، شاخص ۹ روز ذخیره خون را باید یک تصویر از وضعیت فعلی دانست، نه تضمینی برای آینده. پایداری این شاخص به جایگزینی مستمر خون مصرف‌شده، افزایش تعداد اهداکنندگان و تقویت زیرساخت‌های جمع‌آوری و توزیع وابسته است. مسئله اصلی شبکه انتقال خون ایران اکنون تنها افزایش ذخایر نیست؛ حفظ توان تأمین خون سالم و کافی برای تمام بیماران، در تمام روزهای سال است.