محمد بندرعباسی: جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان برای اصفهان فقط یک رویداد سینمایی نیست؛ فرصتی است برای روایت شهر، دیده‌شدن کودکان و نوجوانان و بازنمایی ظرفیت‌های فرهنگی شهری که سال‌هاست میزبانی این رویداد را به نام خود گره زده است. اما اهمیت یک جشنواره، تنها به تعداد برنامه‌ها، گستره اکران‌ها یا جمعیت تماشاگران آن محدود نمی‌شود. بخش مهمی از حیات فرهنگی یک رویداد، در شیوه و شکل روایت آن در رسانه‌ها شکل می‌گیرد؛ جایی که خبرها انتخاب می‌شوند، تیترها شکل می‌گیرند و اهمیت رویدادها در ویترین مطبوعات به مخاطب منتقل می‌شود.
به گزارش آریا خبر در هر حال بررسی صفحه اول روزنامه‌های اصفهان در روزهای برگزاری سی‌وهشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان، تصویری یکدست از توجه رسانه‌ای به این رویداد ارائه نمی‌کند. جشنواره در برخی روزها با تیترهای ارجاعی یا فرعی، عکس‌های بزرگ و حتی چند عنوان خبری در صفحه نخست حضور دارد؛ در روزهایی دیگر، سهم آن از ویترین مطبوعات به یک اشاره کوتاه محدود می‌شود یا اساساً جایی در صفحه اول ندارد. این نگاه متکثرِ غیرتحلیلی پرسش‌هایی را پررنگ می‌کند. آیا مطبوعات اصفهان جشنواره را به‌عنوان یک رویداد فرهنگی مستقل و چندوجهی دنبال کردند یا بازتاب آن بیشتر به خبرهای رسمی، اظهارنظرهای مدیران شهری و اطلاع‌رسانی برنامه‌ها وابسته است؟ آیا از نظر رسانه‌های مکتوب این یک رویداد بین‌المللی است یا ضیافت سالانه مدیریت شهری برای پذیرایی از برخی پایتخت‌نشین‌ها و آپدیت کردن عکس پروفایل‌ها؟ آیا طی سی‌وچند دوره برگزاری آماری یا محتوایی وجود دارد که نشان بدهد رسانه‌های مکتوب چه کمکی به جشنواره کرده‌اند؟ آیا نگاه مدیریت شهری طی این دهه‌ها به رسانه‌های مکتوب چیزی فراتر از تریبون‌های رپرتاژبگیربرای بازتاب عملکرد مثبت جشنواره بوده است؟ آیا وجود چند ده میهمان پایتخت‌نشین که بیشترحضورشان در گزارش‌های تصویری شکار می شود کارکردی جز «ویکند» دارد؟
مطبوعات اصفهان زیر ذره‌بین؛ ۷۳ نسخه در هشت روز
در این بررسی، روزنامه‌های «عصر اصفهان»، «اصفهان زیبا»، «اصفهان امروز»، «زاینده‌رود»، «کیمیای وطن»، «کیمیای ایران»، «رویداد امروز»، «رویداد صنعتی»، «نسل فردا»، «اخبار اصفهان»، «اقتصاد آینده»، «سیمای شهر» و «نصف جهان» مورد توجه قرار گرفته‌اند. بر اساس آمار ارائه‌شده، در بازه مورد بررسی مجموعاً ۷۳ نسخه روزنامه منتشر شده است. با این حال، انتشار روزنامه‌ها در تمام روزها روند یکسانی نداشته است. پنجشنبه ۱۶ مهرماه، از میان همه روزنامه‌هایی که در آمار آن روز مورد اشاره قرار گرفته‌اند، تنها «رویداد صنعتی» منتشر شده‌است.
۱۱ مهر؛ جشنواره آغاز شد، اما در صفحه اول‌ها خبری از آن نبود
شنبه ۱۱ مهرماه، نخستین روز جشنواره، نقطه شروعی قابل تأمل در بررسی بازتاب رسانه‌ای این رویداد است. بخش عمده روزنامه‌های شنبه معمولاً در روزهای پیش از انتشار بسته می‌شوند؛ در این مورد نیز برخی نسخه‌ها چهارشنبه یا پنجشنبه آماده شده بودند و تنها تعداد محدودی از روزنامه‌ها در روز جمعه مطالب نسخه شنبه را نهایی کرده بودند. با وجود آغاز جشنواره، در ۱۳ صفحه اول بررسی‌شده برای ۱۱ مهرماه، خبری از این رویداد دیده نمی‌شود. این غیبت، به‌ویژه از آن جهت قابل توجه است که جشنواره یکی از رویدادهای فرهنگی شاخص اصفهان به شمار می‌رود و انتظار می‌رود آغاز آن دست‌کم در بخشی از ویترین رسانه‌های محلی بازتاب داشته باشد.
۱۲ مهر؛ یک عدد شهری، چند تیتر مطبوعاتی
در دومین روز جشنواره، خبر افتتاحیه‌ها و برنامه‌های آغازین همچنان در فضای خبری حضور دارد؛ اما آنچه توانسته توجه شماری از روزنامه‌های اصفهان را به خود جلب کند، اعلام شهردار درباره برنامه‌های شهری جشنواره است. علی قاسم‌زاده، شهردار اصفهان، اعلام کرده است که برنامه‌های شهری سی‌وهشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان هر شب در فضای باز سالن اجلاس برگزار می‌شوند و پیش‌بینی کرده است که هر شب حدود ۱۲ هزار نفر در این برنامه‌ها شرکت کنند. عدد ۱۲ هزار نفر، در مقایسه با خبرهای عمومی و توصیفی، ظرفیت خبری بیشتری دارد. این عدد به تیتر امکان می‌دهد تصویری روشن و قابل تصور از مقیاس رویداد ارائه کند؛ از همین رو، خبر مذکور به یکی از محورهای بازتاب جشنواره در صفحه اول برخی روزنامه‌ها تبدیل شده است. روزنامه‌های «زاینده‌رود»، «کیمیای وطن»، «اصفهان امروز»، «نصف جهان»، «رویداد صنعتی» و «نسل فردا» این موضوع را در قالب تیتر فرعی یا تیتر ارجاعی در صفحه نخست خود منعکس کرده‌اند. در مقابل، «اخبار اصفهان»، «عصر اصفهان» و «اصفهان زیبا» عکس یک صفحه اول را به این خبر اختصاص داده‌اند. تفاوت میان تیتر ارجاعی و عکس یک، فقط تفاوتی در اندازه حروف یا جایگاه بصری نیست؛ این انتخاب نشان می‌دهد تحریریه چه میزان برجستگی برای یک موضوع در نظر گرفته است. با این حال، نمی‌توان صرفاً از روی جایگاه خبر نتیجه گرفت که روزنامه‌ها به خود جشنواره علاقه‌مندتر بوده‌اند یا به اظهارنظر یک مقام شهری. برای چنین داوری‌ای باید محتوای کامل مطالب، منابع خبری و میزان پرداخت مستقل هر تحریریه نیز بررسی شود. آنچه روشن است، ظرفیت بالای یک خبر عدددار و رسمی برای جلب توجه مطبوعات محلی است.
۱۳ مهر؛ عدالت سینمایی در محله‌ها و رقابت بر سر روایت جشنواره
در سومین روز جشنواره، سهم آن از صفحه اول برخی روزنامه‌ها کاهش می‌یابد؛ موضوعی که هم‌زمان با انتشار خبر اعلام رتبه‌های کنکور و آمار مربوط به داوطلبان استان اصفهان رخ داده و قطعا برای رسانه‌های مکتوب که نگاه تحلیلی‌تری دارند مهم‍تر محسوب می‌شود. با این حال، برخی روزنامه‌ها همچنان به بخش محله‌ای شدن جشنواره توجه نشان داده‌اند؛ بخشی که می‌توانست از منظر دسترسی فرهنگی، عدالت در توزیع برنامه‌ها و حضور سینما در زندگی روزمره شهروندان، موضوعی فراتر از یک خبر اجرایی باشد. روزنامه «نصف جهان» با استفاده از طرحی از پوستر جشنواره، خبر «اجرای ۴۰۰ برنامه جشنواره فیلم کودکان در محلات» را برجسته کرده است. «کیمیای وطن» نیز با تیتر «عدالت سینمایی در کوچه‌های اصفهان» صفحه اول خود را به این موضوع اختصاص داده است. «عصر اصفهان» هم در مهم‌ترین تیتر صفحه اول، از «حال خوب بچه‌ها در چهارراه اصفهان» نوشته است. این انتخاب‌ها از آن جهت اهمیت دارند که جشنواره را از محدوده سالن‌های نمایش و مراسم رسمی خارج می‌کنند و به سطح محله‌ها و تجربه شهروندان می‌برند. در میان این تیترها، تعبیر «عدالت سینمایی» ظرفیت تحلیلی بیشتری دارد؛ زیرا مخاطب را با پرسشی فراتر از تعداد برنامه‌ها روبه‌رو می‌کند، اینکه آیا دسترسی به تجربه سینمایی در مناطق مختلف شهر به شکل متوازن فراهم شده است؟ در همین روز، «اخبار اصفهان» نیز تیتر مرتبط با آغاز جشنواره را در صفحه اول منتشر کرده است. «اصفهان امروز» با استفاده از عکس پرتره شهردار و تیتر «اصفهان زیرساخت‌های سینمای کودک را توسعه داده است»، اظهارنظر او درباره ظرفیت‌های عمرانی و فرهنگی شهر را برجسته کرده است. در مقابل، روزنامه‌های «نسل فردا»، «اقتصاد آینده»، «سیمای شهر»، «کیمیای ایران»، «رویداد امروز»، «زاینده‌رود»، «اصفهان زیبا» و «رویداد صنعتی» در صفحه اول این روز سهمی به موضوع اختصاص نداده‌اند.
۱۴ مهر؛ اصفهان امروز در صدر توجه، اصفهان زیبا با عکس بزرگ
در چهارمین روز بررسی‌شده، جشنواره بار دیگر در صفحه اول تعدادی از روزنامه‌ها برجسته می‌شود. «اصفهان زیبا» برخلاف روز قبل، عکس بزرگی را به جشنواره اختصاص داده و بخش قابل توجهی از صفحه نخست را در اختیار این رویداد قرار داده است. «اخبار اصفهان» نیز با سه تیتر به جشنواره واکنش نشان داده است. اما بیشترین برجستگی بصری در این روز به «اصفهان امروز» تعلق دارد؛ روزنامه‌ای که با یک عکس یک و سه تیتر عکس‌دار در بالای صفحه اول، توجه قابل ملاحظه‌ای به جشنواره نشان داده است. این میزان از حضور، حتی از نظر تعداد عناصر بصری و خبری، با الگوی روزنامه‌هایی که تنها یک تیتر ارجاعی منتشر کرده‌اند، تفاوت دارد. در همین روز، «سیمای شهر» با انتشار خبری درباره منوچهر هادی، سهم خود را در بازتاب جشنواره آغاز می‌کند و «نسل فردا» نیز با یک تیتر ارجاعی به موضوع می‌پردازد.
۱۵ مهر؛ جشنواره در آستانه اختتامیه، اما کم‌رنگ در ویترین مطبوعات
روز ۱۵ مهرماه، در روایت ارائه‌شده از روند پوشش جشنواره، آخرین روز پیش از اختتامیه و هم‌زمان با انتشار آخرین نسخه‌های کاری هفته برای بخشی از روزنامه‌هاست. انتظار می‌رود در چنین مقطعی، خبرهای مربوط به برنامه‌های پایانی، جمع‌بندی رویداد و زمینه‌سازی برای مراسم اختتامیه جایگاه مشخصی در صفحه اول پیدا کنند؛ با این حال، سهم جشنواره در ویترین مطبوعات این روز محدود است. روزنامه‌های «سیمای شهر»، «عصر اصفهان»، «اخبار اصفهان»، «رویداد امروز»، «اقتصاد آینده»، «کیمیای ایران»، «کیمیای وطن» و «زاینده‌رود» در صفحه اول خود تیتر مرتبطی با جشنواره نداشته‌اند. «نسل فردا» یک تیتر ارجاعی منتشر کرده، «اصفهان زیبا» کادری عمودی و چشمگیر از بالا تا پایین صفحه اول را به موضوع اختصاص داده و «اصفهان امروز» نیز با سه تیتر عکس‌دار به جشنواره پرداخته است. نکته قابل توجه درباره «کیمیای وطن» آن است که با وجود انتشار یک تیتر سینمایی در صفحه اول، موضوع آن به فیلم‌های حوزه گردشگری مربوط بوده و در چارچوب این بررسی، نمی‌توان آن را بازتاب جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان محسوب کرد. مقایسه این روز با ۱۴ مهر نشان می‌دهد که میزان حضور جشنواره در صفحه اول، حتی در فاصله‌ای کوتاه، ثابت نمانده است. «اصفهان امروز» همچنان توجه بصری بیشتری نشان می‌دهد، در حالی که برخی روزنامه‌ها در این مقطع هیچ تیتر مرتبطی ندارند.
۱۶ مهر؛ روز اختتامیه و محدودیت انتشار روزنامه‌ها
پنجشنبه ۱۶ مهرماه، روز اختتامیه جشنواره است؛ اما از نظر انتشار مطبوعات، روزی متفاوت به شمار می‌رود. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، در این روز معمولاً بیشتر روزنامه‌های مورد بررسی چاپ ندارند و تنها «رویداد صنعتی» منتشر شده است. «رویداد صنعتی»، با وجود انتشار نسخه در این روز، در صفحه اول خبری درباره جشنواره درج نکرده است.
۱۸ مهر؛ بازگشت جشنواره به صفحه اول، با فاصله‌ای دو روزه
دو روز پس از اختتامیه، جشنواره بار دیگر در صفحه اول چند روزنامه اصفهان حضور پیدا می‌کند. «اصفهان زیبا» عکس یک را به جشنواره اختصاص داده است؛ «اخبار اصفهان» نیز تصویر تندیس‌ها را در جایگاه عکس یک قرار داده است. «اصفهان امروز» با یک عکس یک و دو تیتر ارجاعی، همچنان توجه خود را به جشنواره حفظ کرده و «سیمای شهر» نیز عکس یک را به این رویداد اختصاص داده است. «کیمیای وطن» هم تیتر اصلی صفحه اول را به جشنواره اختصاص داده است. در مقابل، روزنامه‌های «عصر اصفهان»، «کیمیای ایران»، «رویداد امروز»، «اقتصاد آینده» و «زاینده‌رود» در ویترین تیترهای خود اشاره‌ای به جشنواره نداشته‌اند.
کدام روزنامه‌ها جشنواره را جدی‌تر گرفتند؟
مرور روزهای بررسی‌شده، نشان می‌دهد که «اصفهان امروز» در چند مقطع با استفاده از عکس یک، تیترهای متعدد و تیترهای عکس‌دار، حضوری برجسته در صفحه اول داشته است. «اصفهان زیبا» نیز در روزهای مختلف، از جمله ۱۴ و ۱۸ مهر، با اختصاص فضای بصری قابل توجه به جشنواره، آن را در جایگاه برجسته‌ای قرار داده است. «اخبار اصفهان» در چند روز با تیترهای متعدد و استفاده از عکس یک به این رویداد پرداخته است. «کیمیای وطن» نیز در ۱۳ مهر با تیتر «عدالت سینمایی در کوچه‌های اصفهان» و در ۱۸ مهر با تیتر اصلی، توجه خود را به بخش‌هایی از جشنواره نشان داده است. «نصف جهان» و «عصر اصفهان» نیز در برخی روزها با تمرکز بر برنامه‌های محله‌ای و تجربه کودکان، روایت مشخصی از جشنواره ارائه کرده‌اند. در سوی دیگر، شماری از روزنامه‌ها در چند روز متوالی یا در مقاطع مهمی از جشنواره، در صفحه اول خود تیتر مرتبطی نداشته‌اند. این موضوع درباره «اقتصاد آینده»، «کیمیای ایران»، «رویداد امروز» و «زاینده‌رود» در برخی از روزهای بررسی‌شده قابل مشاهده است؛ هرچند نبود تیتر در صفحه اول، به معنای نبود هرگونه مطلب درباره جشنواره در کل روزنامه نیست.
مسئله اصلی؛ خبر جشنواره بود یا روایت جشنواره؟
مهم‌ترین پرسش در ارزیابی پوشش سی‌وهشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان، فقط این نیست که کدام روزنامه چند تیتر منتشر کرده است. مسئله اساسی‌تر، نوع روایتی است که مطبوعات از جشنواره ساخته‌اند، روایتی که احتمالا بخش بسیار عمده‌ی آن «روایت دریافتی از شهردای اصفهان» به عنوان مجری است نه محتوایی تحلیلی که کمکی به برگزاری و برگزارکننده‌‍‌ها باشد.
