آریانا معتمدیان : نخستین فیلم تاریخ شفاهی اتاق بازرگانی اصفهان با عنوان «یک قرن با اتاق اصفهان؛ از بازار تا گذر تجار»، در نهمین جشنواره فرهنگی امین‌الضرب به‌عنوان تنها اثر برگزیده بخش مستند معرفی شد. این موفقیت فرصتی برای بازخوانی نامی فراهم کرده که در تاریخ اقتصاد ایران با دو چهره مهم گره خورده است؛ محمدحسن امین‌الضرب، بازرگان اصفهانی دوره قاجار، و پسرش محمدحسین امین‌الضرب که با راه‌اندازی نخستین کارخانه برق تهران شناخته می‌شود.
به گزارش آریا خبر، فیلم «یک قرن با اتاق اصفهان؛ از بازار تا گذر تجار» در شهریور ۱۴۰۵ با حضور پیشکسوتان و فعالان اقتصادی اکران شد. این اثر با استفاده از تصاویر آرشیوی و گفت‌وگوهای تاریخ شفاهی، پیشینه اتاق بازرگانی اصفهان و نقش نسل‌های مختلف بخش خصوصی استان را بازخوانی می‌کند. آیین اختتامیه نهمین دوره جشنواره فرهنگی امین‌الضرب روز یکشنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۵ در اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران برگزار شد. در این رویداد از ۳۳ فعال رسانه‌ای و فرهنگی در بخش‌هایی چون یادداشت و مقاله، مصاحبه، گزارش، کتاب، پادکست، فضای مجازی و مستند تقدیر شد. مسعود مرادمند، کارگردان فیلم مستند تاریخ شفاهی اتاق اصفهان، و غلامرضا آقاطاهری، پژوهشگر این اثر، به‌عنوان برگزیدگان بخش مستند معرفی شدند. بر اساس گزارش رسمی اتاق تهران، این رویداد برای نهمین سال پیاپی برگزار شده و هدف آن تقویت روایت‌های اقتصادی، فرهنگ تولید و کارآفرینی است.
بهانه‌ای برای بازخوانی یک نام
برگزیدگی مستند اصفهان در جشنواره‌ای که نام امین‌الضرب را بر خود دارد، تنها یک موفقیت رسانه‌ای برای اتاق اصفهان نیست؛ پرسشی تاریخی را نیز پیش می‌کشد: امین‌الضرب که بود و چرا نام او در روایت اقتصاد ایران تکرار می‌شود؟ پاسخ این پرسش با یک نفر تمام نمی‌شود، چون دست‌کم دو شخصیت مهم با این لقب شناخته می‌شوند. حاج محمدحسن اصفهانی، معروف به «کمپانی» و ملقب به امین‌الضرب، حدود سال ۱۲۱۴ خورشیدی در اصفهان به دنیا آمد. پژوهش منتشرشده در مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، او را از بازرگانان برجسته قرن نوزدهم ایران و از نخستین سرمایه‌گذاران صنعتی کشور معرفی می‌کند. او پس از درگذشت پدر به تهران رفت و فعالیت تجاری خود را گسترش داد. آشنایی با نماینده یک شرکت یونانی، مسیر او را به تجارت داخلی و خارجی نزدیک کرد؛ سپس فعالیت در حوزه صرافی، پذیرش برات و ارتباط با رجال حکومتی جایگاه اقتصادی‌اش را تقویت کرد. واگذاری اداره ضرابخانه به محمدحسن، مبنای لقب او شد. «امین‌الضرب» صورت کوتاه‌شده «امین دارالضرب» است و به مسئول ضرب سکه کشور اشاره دارد. بنابراین این لقب در اصل یک عنوان اداری و اقتصادی بود که بعدها به نام خانوادگی یکی از شاخص‌ترین چهره‌های تجارت ایران تبدیل شد.
از طرح‌های صنعتی تا میراث پدری
کارنامه محمدحسن امین‌الضرب تنها به خریدوفروش کالا محدود نبود. تلاش برای ایجاد راه‌آهن میان محمودآباد و آمل، فعالیت در صنایع ابریشم، پیشنهاد تأسیس بانک و دریافت امتیاز احداث کارخانه ذوب‌آهن، نشان می‌دهد او به فعالیت‌هایی فراتر از تجارت سنتی می‌اندیشید. با این حال، همه این طرح‌ها به نتیجه نرسیدند. اجرانشدن کارخانه ذوب‌آهن نمونه‌ای از فاصله میان ایده‌های صنعتی و امکان‌های عملی آن دوره است؛ نکته‌ای که روایت تاریخی باید بدون بزرگ‌نمایی یا حذف آن بیان کند. پسر او، حاج محمدحسین مهدوی امین‌الضرب، در ۲۶ اسفند ۱۲۵۰ خورشیدی در تهران متولد شد. او از نوجوانی در تجارتخانه پدر کار کرد و بعدها مسیر متفاوتی را دنبال کرد؛ مسیری که نامش را بیش از همه به صنعت برق پیوند زد. بر اساس مطلب مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، محمدحسین در دوره مظفرالدین‌شاه نخستین دستگاه تولید برق را از روسیه خرید و نخستین کارخانه برق تهران را راه‌اندازی کرد. همین اقدام، لقب مشهور «پدر برق ایران» را برای او به همراه آورد. فعالیت او به برق محدود نماند. محمدحسین در جنبش مشروطه مشارکت داشت، در دوره نخست مجلس شورای ملی به نمایندگی و نایب‌رئیسی رسید و در سال‌های ۱۳۰۶ تا ۱۳۱۱ ریاست اتاق تجارت تهران را بر عهده گرفت. تأسیس اتاق بازرگانی تهران نیز از میراث او شمرده می‌شود.
دو نسل، دو مسیر
تفاوت پدر و پسر در اینجاست که محمدحسن بازرگان و سرمایه‌گذار دوره قاجار بود و مسیر تجارت مدرن را گشود؛ اما محمدحسین آن مسیر را به صنعت برق، نمایندگی مجلس و تشکل‌یابی بازرگانان رساند. نسبت‌دادن همه دستاوردهای این دو به یک نفر، روایت تاریخی را مخدوش می‌کند. اکنون مستند اصفهان نیز بخشی از حافظه یک نهاد اقتصادی را ثبت کرده است. فیلم «یک قرن با اتاق اصفهان؛ از بازار تا گذر تجار» با روایت‌های شفاهی و اسناد تصویری، پیوند بازار سنتی با ساختار امروزی تجارت را بازمی‌سازد؛ همان پیوندی که نام امین‌الضرب در آن نقش پررنگی دارد. برگزیدگی این اثر در جشنواره‌ای که برای تقویت روایت‌های اقتصادی و فرهنگ کارآفرینی برگزار می‌شود، نشان می‌دهد ثبت تاریخ شفاهی نهادهای اقتصادی می‌تواند فراتر از یک پروژه آرشیوی عمل کند و بخشی از هویت اقتصادی یک استان را برای نسل‌های بعدی حفظ کند.
نظر شما