گنجینه تاریخی کاخ‌موزه چهل‌ستون اصفهان، مجموعه‌ای از روایت‌های کمتر دیده‌شده تاریخ و هنر ایران را در خود جای داده است؛ آثاری که از نسخه‌های نفیس قرآنی و اسناد تاریخی گرفته تا جنگ‌افزارهای دوره صفوی و تابلوهای نقاشی شخصیت‌های برجسته ایرانی را شامل می‌شوند. اکنون با ثبت ملی ۱۴ اثر ارزشمند از این مجموعه و آغاز روند آماده‌سازی پرونده دو اثر دیگر، گام تازه‌ای برای حفاظت حقوقی، مستندسازی و معرفی میراث منقول ایران برداشته شده است؛ اقدامی که اهمیت چهل‌ستون را فراتر از یک بنای تاریخی و در جایگاه یکی از مهم‌ترین مراکز نگهداری آثار فرهنگی کشور برجسته می‌کند.
به گزارش آریا خبر این فرایند تنها به ثبت چند شیء تاریخی محدود نمی‌شود، بلکه فرصتی برای بازشناسی بخش‌هایی از تاریخ تمدن ایران، شیوه‌های هنرآفرینی هنرمندان گذشته و تحولات فرهنگی و نظامی در دوره‌های مختلف تاریخی به شمار می‌رود.
ثبت ملی آثار تاریخی چهل‌ستون؛ ۱۴ گنجینه ارزشمند زیر چتر حفاظت قانونی
بر اساس اعلام نفیسه گوهری، امین اموال تاریخی فرهنگی پایگاه میراث جهانی چهل‌ستون اصفهان، تاکنون ۱۴ اثر شاخص این مجموعه پس از بررسی‌های کارشناسی و تأیید مستندات در فهرست آثار ملی منقول کشور قرار گرفته‌اند. همچنین پرونده دو اثر دیگر برای طی مراحل قانونی و کارشناسی در دست آماده‌سازی است. ثبت ملی آثار منقول، یکی از ابزارهای مهم در نظام حفاظت از میراث فرهنگی محسوب می‌شود. این فرایند با شناسایی دقیق مشخصات تاریخی، هنری و فنی هر اثر، هویت آن را در نظام رسمی میراث فرهنگی تثبیت می‌کند و زمینه نظارت تخصصی، صیانت از اصالت و پیگیری حقوقی وضعیت آثار را فراهم می‌آورد. به گفته گوهری، مستندسازی و تهیه بخش عمده پرونده‌های ثبت‌شده با مشارکت کارشناسان مجموعه انجام شده و اسناد مربوط پس از بررسی در سطح استانی، برای ارزیابی نهایی به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ارسال شده است.
قرآن کوفی هزارساله و اسناد تاریخی؛ روایت مکتوب چهل‌ستون از گذشته ایران
در میان آثار ثبت‌شده، یک نسخه نفیس قرآن متعلق به قرن چهارم هجری قمری جایگاه ویژه‌ای دارد. این نسخه با خط کوفی نگارش شده و دارای مهری الحاقی منسوب به امام حسن مجتبی (ع) است. این اثر در سال ۱۳۸۷ با شماره ۷ در فهرست آثار ملی منقول به ثبت رسیده و از نمونه‌های شاخص میراث مکتوب نگهداری‌شده در کاخ‌موزه چهل‌ستون به شمار می‌رود. در کنار این قرآن تاریخی، رونوشت فرمان منسوب به امام علی (ع) درباره معاهده مسیحیان و مسلمانان نیز از آثار قابل توجه این گنجینه است که در سال ۱۳۹۶ با شماره ۹۹۶ به ثبت ملی رسید. اهمیت چنین اسنادی تنها به قدمت آنها محدود نیست؛ این آثار می‌توانند در مطالعات تاریخی، بررسی روابط اجتماعی و دینی و شناخت مناسبات میان جوامع مختلف در دوره‌های گذشته مورد استفاده پژوهشگران قرار گیرند. از دیگر آثار شاخص ثبت‌شده می‌توان به اسطرلاب دوره صفوی، اثر محمدزمان، پنجره گچ‌بری متعلق به دوره تیموری و متعلق به مجموعه امامزاده درب امام و دو در چوبی تاریخی اشاره کرد. یکی از این درها از چوب گردو ساخته شده و دارای تزئینات منبت‌کاری است و دیگری با هنر خاتم‌کاری دو رو و کتیبه‌نگاری تزئین شده است. این آثار با شماره‌های ۹۹۲ تا ۹۹۵ در فهرست ملی منقول قرار گرفته‌اند.
زره و کلاه‌خود صفوی؛ آثار کم‌نظیر هنر نظامی در م
وزه چهل‌ستون
بخش مهمی از جذابیت گنجینه چهل‌ستون به اشیایی بازمی‌گردد که تصویری ملموس از فناوری، مهارت فلزکاری و تجهیزات نظامی در ایران تاریخی ارائه می‌کنند. در میان آثار تازه ثبت‌شده، سه نمونه از تجهیزات نظامی متعلق به دوره‌های صفوی و قاجار توجه ویژه‌ای را به خود جلب می‌کنند. کلاه‌خود دوره قاجار با نقوش اسماالحسنی و تزئینات طلاکوب، یکی از این آثار است که علاوه بر کارکرد نظامی، جلوه‌ای از پیوند هنرهای تزئینی و صنایع فلزی را به نمایش می‌گذارد. در کنار آن، یک زره نیم‌تنه صفوی با ساختار زنجیربافت و حلقه‌های فولادی قرار دارد که مهارت سازندگان جنگ‌افزارهای سنتی را نشان می‌دهد. اما شاید شاخص‌ترین اثر این بخش، شلوارزره صفوی همراه با زانوبندهای نیزه‌ای باشد؛ نمونه‌ای نادر که از نظر ساختار فنی، شناخت پوشش‌های محافظتی و مطالعه تاریخ جنگ‌افزار در ایران اهمیت پژوهشی دارد. این مجموعه می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه حفاظت از اندام‌های بدن رزمندگان و فنون ساخت تجهیزات دفاعی در دوره صفوی در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
نقاشی چهره‌های تاریخی؛ از حسینقلی‌خان ایلخانی تا اسفندیارخان بختیاری
گنجینه چهل‌ستون تنها محل نگهداری اشیای نظامی و اسناد تاریخی نیست؛ مجموعه تابلوهای نقاشی آن نیز بخشی از حافظه تصویری ایران در دوره‌های قاجار و پهلوی را حفظ کرده است. در میان آثار تازه ثبت‌شده، تابلوی نقاشی حسینقلی‌خان ایلخانی، اثر اسماعیل جلایر، هنرمند برجسته دوره قاجار، قرار دارد. این تابلو از منظر تاریخ هنر و بازنمایی شخصیت‌های سیاسی و اجتماعی آن دوران ارزشمند است و می‌تواند در بررسی شیوه‌های پرتره‌نگاری و تحولات نقاشی ایران مورد توجه قرار گیرد. اثر دیگر، تابلوی اسفندیارخان بختیاری، متعلق به دوره پهلوی و اثر باقر سمیرمی است. وجود عدد ابجد ۳۰۳ در این اثر با نام هنرمند ارتباط دارد و از جزئیات قابل توجه آن محسوب می‌شود. ثبت ملی این دو تابلو، علاوه بر حفاظت از اصالت آثار، زمینه توجه بیشتر به هنر نقاشی تاریخی و هنرمندان کمتر شناخته‌شده را فراهم می‌کند. همچنین در سال ۱۴۰۴ پرونده سه تخته فرش نفیس صفوی با نقوش سجاده‌ای و کتیبه‌دار تهیه و این آثار با شماره‌های ۲۷۲۹، ۲۷۳۰ و ۲۷۳۱ در فهرست آثار ملی منقول ثبت شدند. این فرش‌ها نمونه‌هایی از جایگاه هنر قالی‌بافی و نقش‌پردازی در فرهنگ و هنر ایران هستند.
کاخ چهل‌ستون اصفهان؛ پیوند میراث جهانی، موزه‌داری و گردشگری فرهنگی
کاخ‌موزه چهل‌ستون یکی از مهم‌ترین یادگارهای معماری عصر صفوی در اصفهان است. بنای اولیه این مجموعه در سال ۹۹۶ هجری قمری به فرمان شاه‌عباس اول و در میان باغ بلبل احداث شد و در دوره شاه‌عباس دوم با توسعه فضاهای معماری، ایجاد ایوان ستون‌دار و افزودن تزئینات، به یکی از مراکز تشریفاتی و پذیرایی دربار صفوی تبدیل شد. این مجموعه در سال ۱۳۲۷ خورشیدی نیز در جایگاه سومین موزه ملی کشور، پس از موزه ملی ایران باستان و موزه پارس شیراز، مورد توجه قرار گرفت و تعدادی از آثار تاریخی از تهران به آن منتقل شد. امروز اهمیت چهل‌ستون در ترکیب کم‌نظیر معماری تاریخی، نقاشی‌های دیواری، تزئینات هنری و مجموعه آثار منقول آن نهفته است. ثبت ملی اشیای این گنجینه می‌تواند علاوه بر تقویت برنامه‌های حفاظت و مرمت آثار تاریخی، ظرفیت پژوهشی و گردشگری فرهنگی اصفهان را نیز افزایش دهد. با توجه به اینکه پرونده دو اثر دیگر همچنان در دست تهیه است، روند شناسایی و ثبت میراث منقول چهل‌ستون ادامه دارد؛ روندی که در صورت تداوم، امکان معرفی بخش‌های کمتر شناخته‌شده این مجموعه به جامعه علمی، علاقه‌مندان تاریخ ایران و گردشگران داخلی و خارجی را بیش از گذشته فراهم خواهد کرد.
نظر شما