رضا امینی: ماجرای مرگ یک کارمند جوان در مؤسسه تحقیقات ضدطاعون ایرکوتسک در سیبری، طی روزهای اخیر به یکی از جنجالی‌ترین اخبار حوزه سلامت و امنیت زیستی تبدیل شده است؛ خبری که ابتدا با ادعای ابتلا به «طاعون ریوی» و حتی احتمال نشت باکتری طاعون از یک آزمایشگاه روسی منتشر شد، اما مقام‌های بهداشتی روسیه می‌گویند هنوز هیچ موردی از طاعون در این حادثه تأیید نشده است.
به گزارش آریا خبر قربانی این حادثه، یک کارمند ۲۸ ساله مؤسسه تحقیقات ضدطاعون سیبری و خاور دور در ایرکوتسک بود که درگذشت او در ۲ اکتبر، موجی از گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال ابتلا به طاعون ریوی ایجاد کرد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، افراد زیادی که با این زن در تماس بوده‌اند تحت مراقبت پزشکی قرار گرفتند و اقدامات پیشگیرانه در منطقه انجام شد.
آیا طاعون از آزمایشگاه روسیه خارج شده است؟
مهم‌ترین بخش ماجرا همین‌جاست. برخی رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی مدعی شده‌اند که یک حادثه آزمایشگاهی، از جمله شکستن لوله حاوی عامل بیماری‌زا، می‌تواند منشأ ابتلای این کارمند بوده باشد. همین روایت باعث شد عنوان‌هایی مانند «نشت طاعون از آزمایشگاه روسیه» و «فرار باکتری طاعون از آزمایشگاه» در فضای خبری منتشر شود، با این حال، مقام‌های رسمی روسیه این ادعا را تأیید نکرده‌اند. سازمان فدرال نظارت بر حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان و رفاه انسانی روسیه، موسوم به روس‌پوترب‌نادزور، اعلام کرده است که بررسی‌های تخصصی در مؤسسه ضدطاعون ایرکوتسک هیچ حادثه‌ای هنگام کار با میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا را نشان نداده است. همچنین در نمونه‌های مربوط به بیمار، میکروارگانیسم‌هایی که با فعالیت حرفه‌ای او ارتباط داشته باشند، شناسایی نشده‌اند، بنابراین در شرایط فعلی، عبارت «تأیید نشت طاعون از آزمایشگاه روسیه» با داده‌های رسمی موجود همخوانی ندارد.
علت مرگ چه اعلام شده است؟
طبق اعلام روس‌پوترب‌نادزور، تشخیص ثبت‌شده برای این کارمند «پنومونی با منشأ نامشخص» بوده است؛ نه طاعون قطعی. همزمان بررسی نمونه‌های افراد در تماس نیز ادامه یافت. مقام‌های روسیه اعلام کرده‌اند که در میان افراد تحت مراقبت، دو مورد ابتلا به کووید-۱۹ و دو مورد عفونت رینوویروس شناسایی شده، اما عامل دیگری از بیماری‌های عفونی در آنها پیدا نشده است. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا «پنومونی با علت نامشخص» به‌خودی‌خود معادل «طاعون ریوی» نیست.
چرا ماجرای ایرکوتسک تا این اندازه حساس شده است؟
دلیل اصلی، محل کار فرد فوت‌شده است. مؤسسه تحقیقات ضدطاعون ایرکوتسک یک مرکز تخصصی در زمینه بیماری‌های عفونی و به‌ویژه طاعون است. بنابراین مرگ یک کارمند چنین مرکزی بر اثر یک بیماری ریوی ناشناخته، طبیعی است که حساسیت بیشتری نسبت به یک مورد معمول پنومونی ایجاد کند. از سوی دیگر، طاعون هنوز کاملاً از بین نرفته است. عامل بیماری، باکتری Yersinia pestis، در برخی مناطق جهان در چرخه‌های طبیعی حیوانات و جوندگان وجود دارد. نوع ریوی طاعون نیز در صورت تأخیر در درمان می‌تواند خطرناک باشد، هرچند تشخیص سریع و درمان آنتی‌بیوتیکی می‌تواند نتیجه بیماری را به شکل قابل توجهی تغییر دهد.
واکنش روسیه؛ «به شایعات توجه نکنید»
با بالا گرفتن شایعات، کرملین نیز وارد ماجرا شد. دیمیتری پسکوف، سخنگوی ریاست‌جمهوری روسیه، از مردم و رسانه‌ها خواست به جای اتکا به شایعات درباره طاعون یا دیگر عفونت‌ها، اطلاعات رسمی روس‌پوترب‌نادزور را دنبال کنند. در همین حال، روس‌پوترب‌نادزور اعلام کرده وضعیت بهداشتی ـ اپیدمیولوژیک در استان ایرکوتسک و شهرهای ایرکوتسک و شلخوف آرام است. این نهاد همچنین از پایان یافتن نظارت پزشکی بر ۶۰ درصد افراد در تماس با فرد بیمار خبر داده است. حتی در ۶ اکتبر، این نهاد گزارش‌های منتشرشده درباره اعمال محدودیت‌های شدید و یک «رژیم بهداشتی ـ اپیدمیولوژیک فوق‌العاده» در منطقه را تکذیب کرد و آن را اطلاعات جعلی دانست.
آمریکا هم پرونده طاعون روسیه را زیر نظر دارد
با وجود تکذیب طاعون از سوی مقام‌های روس، ماجرا در واشنگتن نیز مورد توجه قرار گرفته است. دولت آمریکا اعلام کرده گزارش‌های مربوط به مرگ مشکوک و احتمال طاعون ریوی در ایرکوتسک را دنبال می‌کند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نیز در پاسخ به پرسشی درباره این موضوع گفت آمریکا در صورت نیاز آماده کمک به روسیه است. این واکنش البته به معنای تأیید وقوع یک اپیدمی طاعون در روسیه نیست؛ بلکه نشان‌دهنده حساسیت آمریکا نسبت به یک حادثه احتمالی در حوزه بیماری‌های عفونی و ایمنی زیستی است.
نظر سازمان جهانی بهداشت چیست؟
سازمان جهانی بهداشت نیز وارد ارزیابی وضعیت شده است. طبق گزارش خبرگزاری تاس، WHO خطر فعلی برای سلامت عمومی در ارتباط با این حادثه را پایین ارزیابی کرده و اعلام کرده افرادی که با فرد فوت‌شده تماس داشته‌اند شناسایی و تحت نظارت قرار گرفته‌اند. این ارزیابی یکی از مهم‌ترین نکات برای درک وضعیت فعلی است: در حالی که احتمال طاعون و سناریوی نشت آزمایشگاهی در فضای رسانه‌ای بسیار پررنگ شده، شواهد رسمی موجود تاکنون از وقوع یک همه‌گیری طاعون حکایت نمی‌کنند.
راز ماسک پزشکان طاعون
دکترِ اروپاییِ متخصص طاعون، با ماسک منقاری و لباسی مانند لباس جادوگران، یکی از تصاویری است که امروزه بیشتر با طاعون تداعی می‌شود. او اغلب در کتاب‌ها و فیلم‌های مربوط به همه‌گیری قرن چهاردهم معروف به مرگ سیاه پیدا می‌شود، در این زمان است که پزشک نماد طاعون واقعا در صحنه ظاهر شد. این شمایل اولین بار در اوایل قرن هفدهم توصیف شد، این لباس شامل یک کلاه با چشمی‌های شفاف و یک منقار پر از ترکیبی زننده از گیاهان و ترکیبات بود. این ترکیبات می‌توانند شامل دارچین، فلفل، تربانتین، گداز مس و پودر گوشت افعی باشند. این طرز تهیه از پزشک مشهور یونانی-رومی، گالن، در قرن دوم الهام گرفته شده بود و تصور می‌شد هوای مسموم شناخته شده به نام میاسما را دفع می‌کند. مردم معتقد بودند که این هوای بد پس از ناشی شدن از باتلاق‌ها و منابع پوسیدگی، مانند گیاهان مرده یا لاشه حیوانات، طاعون را گسترش می‌دهد. در قرن‌های قبل، پزشکان در سراسر اروپا سنگ‌های فلزی پر از مخلوط‌های مشابه حمل می‌کردند و ممکن است که منقار به عنوان جایگزینی برای دست‌ها تکامل یافته باشد.
جمع‌بندی؛ طاعون روسیه واقعیت دارد یا شایعه است؟
آنچه تاکنون می‌توان با اطمینان گفت، این است که یک کارمند مؤسسه ضدطاعون در ایرکوتسک بر اثر پنومونی با منشأ نامشخص جان باخته، افراد در تماس با او تحت مراقبت قرار گرفته‌اند و تحقیقات درباره علت بیماری انجام شده است. اما ادعای «شیوع قطعی طاعون در روسیه» یا «تأیید نشت طاعون از آزمایشگاه» هنوز با شواهد رسمی منتشرشده تأیید نشده است. روس‌پوترب‌نادزور می‌گوید هیچ حادثه‌ای در آزمایشگاه رخ نداده و در نمونه‌های بررسی‌شده نیز عامل مرتبط با فعالیت حرفه‌ای قربانی پیدا نشده است. از سوی دیگر، ورود آمریکا و سازمان جهانی بهداشت به موضوع نشان می‌دهد که حادثه از نظر بهداشت عمومی و ایمنی زیستی جدی گرفته می‌شود. با این حال، ارزیابی فعلی WHO از خطر برای عموم مردم پایین است و مقام‌های روسیه نیز وضعیت منطقه را آرام توصیف کرده‌اند. بنابراین در حال حاضر، تیتر دقیق‌تر برای این ماجرا نه «آغاز شیوع طاعون در روسیه»، بلکه «مرگ مرموز یک کارمند مؤسسه ضدطاعون در سیبری و شکل‌گیری نگرانی درباره طاعون ریوی و احتمال نشت آزمایشگاهی» است؛ پرونده‌ای که همچنان زیر ذره‌بین مقام‌های روس، آمریکا و نهادهای بین‌المللی قرار دارد.
