امین رضایی: ارث قرار است میراثی برای ادامه زندگی باشد، اما گاهی اختلاف بر سر سهم‌الارث، خانه، زمین، اموال پدری و نحوه تقسیم ترکه، به نقطه‌ای می‌رسد که پیوندهای خانوادگی را از درون متلاشی می‌کند. در ایران نیز هرچند آمار رسمی و جامعی درباره تعداد قتل‌هایی که مستقیماً به اختلافات ارث و میراث نسبت داده می‌شوند منتشر نشده است، گزارش‌های حوادث نشان می‌دهد اختلافات مالی و خانوادگی گاه از دعوای حقوقی عبور کرده و به خشونت مرگبار می‌انجامد. در فاصله کوتاهی، سه پرونده در تهران، فارس و کرمانشاه بار دیگر این پرسش را پیش کشیده‌اند: چرا اختلاف بر سر میراث خانوادگی در برخی موارد از دادگاه و مذاکره عبور می‌کند و به قتل می‌رسد؟
پونک؛ پنج عضو خانواده و پرونده‌ای با محوریت ارث پدری
به گزارش آریاخبر پرونده پونک تهران یکی از تکان‌دهنده‌ترین نمونه‌های اخیر قتل خانوادگی با انگیزه اقتصادی است. ماجرا زمانی آشکار شد که ناپدیدشدن اعضای یک خانواده در دستور کار پلیس قرار گرفت و تحقیقات طولانی سرانجام به اعتراف دو برادر و کشف اجساد پنج عضو خانواده در یک چاه در محدوده بلوار سیمون بولیوار منتهی شد. قربانیان شامل مادر، دو خواهر و دو برادر بودند و پدر خانواده پیش از این فوت کرده بود. آنچه این پرونده را به موضوع «قتل بر سر ارث» تبدیل کرده، اظهارات متهمان و گزارش مقام قضایی درباره انگیزه احتمالی جنایت است؛ محمد شهریاری، سرپرست دادسرای جنایی تهران، تصریح کرده که در این پرونده، با فرض دستیابی و تصاحب ارثیه پدری، اعضای خانواده به قتل رسیده‌اند. گزارش‌های منتشرشده همچنین روایت متهم اصلی از سال‌ها اختلاف مالی، فشار خانوادگی و مسئله سهم ارث را مطرح کرده‌اند. بر اساس این روایت، اختلافات پیش از وقوع قتل به موضوعاتی مانند محل سکونت، وضعیت مالی و سهم فرد از ارث گره خورده بود. اهمیت جرم‌شناختی این پرونده فقط در تعداد قربانیان نیست؛ بلکه در مسیری است که یک اختلاف خانوادگی و مالی طی کرده و به قتل چند عضو یک خانواده و سپس پنهان‌کردن اجساد انجامیده است. گزارش‌های اولیه از استفاده از سلاح گرم و مخفی‌کردن اجساد در چاهی عمیق حکایت دارد؛ موضوعی که نشان می‌دهد پرونده صرفاً یک نزاع لحظه‌ای نبوده و ابعاد پیچیده‌ای از پنهان‌کاری پس از جنایت نیز داشته است.
فارس؛ وقتی اختلاف بر سر ارث، برادرکشی رقم زد
تنها چند روز پیش از انتشار جزئیات پرونده پونک، در شهرستان بیضا در استان فارس نیز پرونده‌ای با محوریت اختلاف بر سر ارث و میراث خبرساز شد. فرمانده انتظامی زرقان اعلام کرد سه برادر در پی اختلافات مربوط به ارث و میراث، برادر ۴۰ ساله خود را به قتل رسانده‌اند. ماجرا پس از کشف جسد فردی مجهول‌الهویه در اطراف لپویی وارد مرحله تحقیقات شد و بررسی‌های پلیس نشان داد مقتول در شهرستان بیضا توسط سه برادر خود و با استفاده از یک شیء سخت به قتل رسیده و سپس جسدش به اطراف لپویی منتقل شده است. سه متهم ۲۸، ۳۴ و ۵۱ ساله پس از دستگیری به ارتکاب قتل اعتراف کردند و پلیس انگیزه جنایت را اختلاف بر سر ارث و میراث اعلام کرد. این پرونده از یک جهت با حادثه پونک شباهت دارد: در هر دو، اختلاف اقتصادی در درون خانواده شکل گرفته و به جای استفاده از مسیرهای قانونی حل اختلاف، به خشونت مرگبار منتهی شده است. تفاوت مهم اینجاست که در فارس، موضوع به قتل یک برادر توسط سه برادر دیگر محدود شده، اما در پونک، اختلافات منجر به مرگ پنج عضو خانواده شده است. از منظر حقوقی نیز باید توجه داشت که «اختلاف بر سر ارث» به خودی خود هیچ مجوزی برای تصرف یا حذف حق دیگری ایجاد نمی‌کند؛ ترکه پس از فوت، تابع قواعد حقوق ارث، دیون متوفی، وصیت در حدود قانونی و سهم وراث است و اختلاف درباره مالکیت یا نحوه تقسیم باید از مسیر انحصار وراثت، تحریر ترکه، تقسیم ترکه و مراجع قضایی حل شود.
کرمانشاه؛ تیراندازی به مادر و خواهر و سایه اختلافات ارثی
پرونده سوم در کرمانشاه رخ داده و از نظر زمانی در مهرماه قرار می‌گیرد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، در محله پردیس کرمانشاه یک جوان ۱۸ ساله با سلاح گرم به اعضای خانواده خود شلیک کرد که در نتیجه آن مادر ۴۶ ساله و خواهر ۲۶ ساله او جان باختند و عضو دیگری از خانواده نیز مجروح شد. گزارش‌های اولیه، اختلافات شدید خانوادگی را زمینه حادثه عنوان کرده‌اند و برخی منابع خبری، مسائل مربوط به ارث را یکی از محورهای مورد بررسی در انگیزه این جنایت دانسته‌اند. با این حال، نکته مهم روزنامه‌نگارانه این است که تا زمان انتشار گزارش‌های اولیه، انگیزه قطعی از سوی مرجع قضایی اعلام نشده بود و باید میان «ارث به‌عنوان محور تحقیقات» و «انگیزه قطعی اثبات‌شده در دادگاه» تفاوت گذاشت. منابعی که درباره این حادثه گزارش داده‌اند از سابقه اختلافات شدید خانوادگی و حتی مراجعه‌های قبلی به مراجع قضایی سخن گفته‌اند؛ بنابراین پرونده کرمانشاه را می‌توان نمونه‌ای از خشونت خانوادگی تشدیدشده دانست که احتمالاً اختلافات مالی و ارثی در آن نقش داشته، اما نتیجه نهایی تحقیقات برای تعیین انگیزه ضروری است. اهمیت این حادثه در آن است که قربانیان، نزدیک‌ترین اعضای خانواده عامل احتمالی جنایت بوده‌اند و اختلافی که ظاهراً از درون خانواده آغاز شده، به استفاده از سلاح گرم و مرگ دو زن انجامیده است.
اختلاف ارث باید در دادگاه حل شود، نه در میدان خشونت
دکتر امین رادمان، وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دانشگاه، درباره اختلافات ارث و میراث تأکید کرده که این نوع اختلافات معمولاً از ناآگاهی ورثه نسبت به حقوق قانونی، نحوه تقسیم ترکه و الزامات حقوقی ناشی می‌شود و در مواردی می‌تواند اعضای خانواده را مقابل یکدیگر قرار دهد. از منظر حقوقی، اصل ماجرا روشن است: قتل، تهدید، ضرب‌وجرح یا اجبار برای تصاحب سهم بیشتر از ارث، هیچ جایگاهی در فرآیند قانونی تقسیم ترکه ندارد. اختلاف درباره سهم‌الارث، مالکیت ملک، فروش مال مشاع، وصیت‌نامه، دیون متوفی یا نحوه تصرف در اموال موروثی، موضوعاتی حقوقی هستند که باید از طریق انحصار وراثت و دادگاه پیگیری شوند. به‌ویژه در خانواده‌هایی که اموال قابل توجه، ملک یا زمین میان چند وارث وجود دارد، روشن‌کردن وضعیت حقوقی اموال و تنظیم توافق رسمی می‌تواند از تبدیل اختلافات مبهم به نزاع‌های طولانی جلوگیری کند.
ارث فقط مسئله پول نیست؛ مسئله قدرت و فروپاشی رابطه است
دکتر رضا کردبچه، جامعه‌شناس، در تحلیل پرونده پونک، عوامل گسترده‌تری مانند فقر، محرومیت نسبی، نبود نهادهای میانجی، ناامیدی و ضعف مجراهای کنترل خشم را در شکل‌گیری خشونت اجتماعی مؤثر دانسته است. این نگاه برای تحلیل قتل‌های خانوادگی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا ارث در بسیاری از موارد فقط یک «دارایی» نیست، بلکه با احساس عدالت، جایگاه فرد در خانواده، تبعیض ادراک‌شده، قدرت، منزلت و احساس محرومیت گره می‌خورد. وقتی یکی از اعضای خانواده تصور کند سهم او نادیده گرفته شده یا دیگری بیش از حق خود تصاحب کرده است، اختلاف مالی می‌تواند به اختلاف هویتی و حیثیتی تبدیل شود. در چنین شرایطی، خانواده‌ای که باید نخستین شبکه حمایت اجتماعی فرد باشد، خود به محل اصلی تعارض تبدیل می‌شود. بنابراین، تحلیل پدیده قتل بر سر ارث، برادرکشی، خشونت خانوادگی، قتل اعضای خانواده و اختلافات مالی خانوادگی فقط با بررسی ارزش اموال ممکن نیست؛ باید چرخه‌ای را دید که در آن فشار اقتصادی، تعارض خانوادگی، فقدان گفت‌وگوی مؤثر، ضعف میانجی‌گری و کنترل خشم می‌تواند یک اختلاف مالی را به بحران خشونت تبدیل کند.
سه پرونده، یک هشدار
پونک، فارس و کرمانشاه سه پرونده کاملاً یکسان نیستند و حتی درباره انگیزه قطعی پرونده کرمانشاه هنوز باید منتظر نتیجه تحقیقات ماند؛ اما کنار هم قرارگرفتن آنها یک واقعیت مهم را برجسته می‌کند: اختلافات خانوادگی، به‌خصوص هنگامی که با پول، ملک، ارث و احساس بی‌عدالتی درآمیزد، می‌تواند به یکی از خطرناک‌ترین اشکال تعارض تبدیل شود. در پرونده پونک، موضوع ارث در اظهارات متهمان و تحلیل مقام قضایی برجسته شده؛ در فارس، پلیس صراحتاً اختلاف بر سر ارث و میراث را انگیزه قتل اعلام کرده و در کرمانشاه نیز گزارش‌های اولیه از بررسی مسائل ارثی در کنار اختلافات شدید خانوادگی حکایت دارد. با این حال، این سه پرونده به‌تنهایی نمی‌توانند ثابت کنند که «قتل بر سر ارث» در ایران روندی آماری و رو به افزایش دارد؛ برای چنین ادعایی به داده‌های رسمی و تفکیک‌شده نیاز است. آنچه اکنون می‌توان با اطمینان گفت این است که ارث، ملک و اختلافات مالی خانوادگی در برخی پرونده‌های جنایی به زمینه‌ای جدی برای خشونت تبدیل شده‌اند؛ و هرچه مسیرهای قانونی، شفافیت در مالکیت و تقسیم ترکه و میانجی‌گری خانوادگی ضعیف‌تر باشد، احتمال تبدیل اختلاف به بحران افزایش پیدا می‌کند.
نظر شما